موضوع است فقط حصه‌اى از موضوع خواهد بود نه خود موضوع . و اگر اخص باشد ، موضوع آن حصه‌اى از موضوع مفروض خواهد بود نه خود موضوع ، پس واجب است كه ( عارض ذاتى ) مساوى موضوع باشد . از اين‌جا روشن مىشود كه ممكن است حصه‌اى را از ( موضوع ) اعم به عنوان تساوى اخذ كرد ، به شرطى كه آن ، موضوع يا محمول واقع شود ، مانند تنفس حيوان ، و سايه‌دار بودن جسم ، و سياهى كلاغ و سفيدى برف . پس در اين‌جا حيوان به معناى موجود داراى ريه ، و جسم به معناى امر كثيف ، و سياهى و سفيدى به منزله امورى ناشى از طبيعت كلاغ و برف اخذ مىشوند . « 1 » هم‌چنين از اين‌جا روشن مىشود كه عارض ذاتى بر دو قسم است :

--> ( 1 ) . در نسخه چاپى به جاى مطالبى كه از آغاز اين فصل تا اين جا آورديم . مطالب ديگرى به شرح ذيل آمده است : لازم است محمول مقدمه برهانى ذاتى موضوع آن باشد . يعنى در حقيقت براى ذات موضوع و نفس آن ، و نه براى امرى غير آن ، ثابت باشد و ضرورت دارد كه چنين محمولى يا نفس ذات موضوع و يا جزئى از اجزاى حد موضوع باشد : مانند جنس و فصل و جنس جنس و فصل جنس ، يا عرضى كه در حد آن اخذ مىشود ، يا چيزى از مقومات آن عرض مانند جنس يا جنس جنس يا فصل آن باشد . اين مطلب در حمل مستقيم جريان دارد كه حمل عارض بر معروض است . اما در حمل منحرف كه حمل معروض بر عارض است مانند ضاحك انسان است . لازم است كه در آن ، محمول در حدموضوع اخذ شود . اما اخذ شىء از مقومات آن ، مانند جنس جايز نيست ، زيرا اين امر مستلزم آن است كه موضوع از محمول اعم باشد ، كه در اين صورت قضيه كاذب خواهد بود . از اين‌جاست كه عرض ذاتى را چنين تعريف كرده‌اند كه آن محمولى است كه موضوع يا مقوّم موضوع در حدّ آن ، يا آن در حدّ موضوع اخذ شود . پس محمولاتى كه نه در حد موضوع اخذ مىشوند . و نه موضوع يامقوم آن در حد آنها اخذ مىشود « ذاتى » نيستند بلكه « عرض غريب » هستند . مانند سياهى نسبت به كلاغ . از آنچه گذشت معلوم مىشود كه عرض ذاتى نمىتواند از موضوع خود اخص باشد . اما مىتواند اعم باشد . مانند انسان حيوان است ، كه در اين مورد انسان و آنچه كه در حقيقت عارض است حصه‌اى مساوى معروض است . نيز روشن مىشود كه در مقدمه برهانى . « عرض غريب » داخل نمىشود . شيخ مىگويد : « اگر جايز باشد كه مقدمات برهانى « غريب » باشند ، در آن صورت مبادى برهان علت نخواهند بود ، و در نتيجه برهان علت نتيجه نخواهد بود »